Presidenti amerikan Donald Trump bëri një deklaratë që ka shkaktuar reagime të forta dhe ka ngritur pyetje të reja për të ardhmen e Iranit. Në një konflikt që shumë analistë e cilësojnë tashmë si një “luftë zgjedhjeje” të vetë tij, Trump deklaroi se dëshiron të ketë rol në përcaktimin e udhëheqjes së Iranit pas vrasjes së udhëheqësit suprem Ali Khamenei dhe dhjetëra klerikëve e zyrtarëve të lartë ushtarakë.
Deklarata konsiderohet nga shumëkush pothuajse e paimagjinueshme për regjimin iranian, i cili është ndërtuar mbi një mosbesim të thellë ndaj SHBA, një vend që Tehrani prej dekadash e quan “Djalli i Madh”.
Kushtet e Trump: “Dorëzim pa kushte”
Trump bëri të qartë se do të mbështeste vetëm një “udhëheqës të madh dhe të pranueshëm”, por kjo, sipas tij, mund të ndodhte vetëm pas një “dorëzimi pa kushte” të Iranit. Deri tani, megjithatë, nuk ka shenja që udhëheqja iraniane po shqyrton një skenar të tillë.
Pavarësisht dallimeve të brendshme politike mes reformistëve dhe linjës së ashpër, të gjitha fraksionet bien dakord për një objektiv kryesor: ruajtjen e sistemit islamik të pushtetit.
Një javë pas nisjes së konfliktit, duket se fraksionet më radikale vazhdojnë të mbajnë kontrollin.
Jo ndryshim regjimi, por “ndryshim brenda regjimit”
Deklaratat e Trump sugjerojnë se objektivi i tij i menjëhershëm mund të mos jetë rrëzimi i plotë i regjimit, por një ndryshim i lidershipit brenda të njëjtit sistem.
Kjo qasje ka zhgënjyer shumë iranianë që kishin shpresuar se vdekja e Udhëheqësit Suprem mund të çonte në fundin e Republikës Islamike.
Vetë Trump tha se dëshiron të ketë rol në zgjedhjen e udhëheqësit të ri, duke përmendur si shembull situatën në Venezuela, ku, sipas tij, pas një operacioni ushtarak amerikan Nicolás Maduro u largua nga pushteti dhe u zëvendësua nga Delcy Rodríguez, e cila bashkëpunon me Washington, D.C.. Megjithatë, sistemi politik iranian është shumë i ndryshëm.
Mosbesimi historik i Iranit ndaj Perëndimit
Ideja e ndërhyrjes së huaj në përzgjedhjen e udhëheqjes prek plagë të thella historike për Iranin. Në vitin 1953, shërbimet sekrete të SHBA-së dhe Britanisë organizuan një grusht shteti që rrëzoi kryeministrin e zgjedhur në mënyrë demokratike Mohammad Mosaddegh.
Në vend të tij u vendos në pushtet shah-u Mohammad Reza Pahlavi, i cili u rrëzua më vonë gjatë Revolucionit iranian. Ky episod mbetet i gdhendur në kujtesën kolektive të vendit dhe ushqen edhe sot mosbesimin ndaj fuqive perëndimore.
Pasardhësi i mundshëm i Khameneit
Një nga emrat që përmendet më shpesh për pasardhës është Mojtaba Khamenei, djali 56-vjeçar i liderit të ndjerë. Trump ka bërë të qartë se nuk e konsideron atë një zgjedhje të pranueshme.
Sipas analistëve, Mojtaba shihet si i lidhur ngushtë me fraksionin më të ashpër të regjimit dhe veçanërisht me Trupat e Gardës Revolucionare Islamike (IRGC), të cilët sot kontrollojnë një pjesë të madhe të pushtetit në Iran, nga siguria deri te ekonomia.
Emra të tjerë që përmenden janë Hassan Khomeini, nipi i themeluesit të Republikës Islamike Ruhollah Khomeini, si dhe kleriku i lartë Alireza Arafi. Po ashtu, po shqyrtohet edhe mundësia e krijimit të një këshilli kolektiv drejtues në vend të një Udhëheqësi Suprem të vetëm.
Një proces që zhvillohet në kohë lufte
Procesi i zgjedhjes së udhëheqësit të ri në Iran është zakonisht tepër sekret. Tani ai po zhvillohet në një klimë lufte.
Asambleja e Ekspertëve, një organ prej rreth 88 klerikësh të lartë që ka përgjegjësinë për zgjedhjen e Udhëheqësit Suprem, raportohet se po zhvillon mbledhje edhe në distancë, pasi ndërtesa në Tehran dhe në qytetin e shenjtë Qom janë bombarduar.
Disa analistë vlerësojnë se shpallja e udhëheqësit të ri mund të vonohet, pasi Izraeli ka deklaruar se kushdo që merr drejtimin mund të bëhet një objektiv i mundshëm ushtarak.
Reagimi i Iranit ndaj deklaratave të Trump ishte i menjëhershëm dhe i fortë. Anëtarë të këshillit të përkohshëm drejtues deklaruan se komentet e presidentit amerikan zbulojnë “qëllimet dashakeqe të armikut”.
Në një deklaratë ata theksuan: “Populli i madh iranian nuk do të lejojë kurrë askënd të ndërhyjë në punët e tij të brendshme apo në të drejtën për të përcaktuar të ardhmen e tij.”
Beteja për të ardhmen e udhëheqjes iraniane po zhvillohet paralelisht me një konflikt që vazhdon të përshkallëzohet. Ndërsa proceset politike në Teheran zhvillohen pas dyerve të mbyllura, një nga të paktët që flet hapur për këtë çështje mbetet vetë Donald Trump, i cili u shpreh: “Shumica e atyre që kishim në mendje… tashmë janë të vdekur.”
Kush do të drejtojë përfundimisht Iranin dhe si do të formësohen balancat e reja të pushtetit mbetet një nga pyetjet më të mëdha të krizës aktuale gjeopolitike.