Të gjithëve na ka ndodhur: mund të kesh kaluar një ditë të mrekullueshme, plot momente të bukura, por në fund të saj mendja të rikthen pikërisht tek ai moment i vogël i sikletshëm — një fjalë e thënë gabim, një situatë e çuditshme apo një veprim që do të doje ta kishe shmangur. Edhe vite më vonë, ai kujtim mund të rikthehet papritur dhe të të bëjë të ndihesh në siklet sërish. Por pse ndodh kjo? Pse truri ynë duket sikur “fiksohet” më shumë tek momentet negative sesa tek ato pozitive?
Arsyeja kryesore lidhet me mënyrën se si është ndërtuar truri i njeriut. Gjatë evolucionit, mbijetesa ka qenë prioriteti kryesor. Paraardhësit tanë duhej të mbanin mend rreziqet, gabimet dhe situatat e pakëndshme për të mos i përsëritur ato dhe për të qëndruar të sigurt. Për këtë arsye, truri zhvilloi një mekanizëm që i jep më shumë rëndësi përvojave negative.
Një moment i sikletshëm interpretohet nga truri si një “sinjal social rreziku”. Në kohët e hershme, refuzimi nga grupi mund të nënkuptonte izolim dhe rrezik real për jetën. Edhe pse sot nuk përballemi më me të njëjtat kushte, truri vazhdon të reagojë njësoj.
Psikologët e quajnë këtë fenomen “bias-i i negativitetit”. Kjo do të thotë se përvojat negative përpunohen më thellë dhe ruhen më fort në kujtesë sesa ato pozitive. Një kompliment mund të harrohet shpejt, ndërsa një kritikë e vogël mund të mbetet në mendje për vite.
Kur përjetojmë një moment sikleti, aktivizohet amigdala — pjesa e trurit që lidhet me emocionet dhe reagimet ndaj stresit. Ajo e sinjalizon trurin se kjo përvojë është e rëndësishme dhe duhet ruajtur për të ardhmen. Si rezultat, kujtimi bëhet më i gjallë dhe rikthehet shpesh.
Pse momentet e bukura nuk qëndrojnë po aq gjatë?
Momentet e bukura zakonisht nuk perceptohen si “urgjente” për mbijetesën. Truri i përjeton, por nuk ndjen nevojën t’i analizojë aq thellë. Lumturia shpesh përjetohet në moment, ndërsa sikleti analizohet edhe pas ngjarjes: “Pse e thashë atë?”, “Çfarë menduan të tjerët?”, “Duhej të veproja ndryshe”.
Iluzioni që të gjithë po na gjykojnë
Një tjetër arsye është ajo që psikologjia e quan “efekti i reflektorit”. Ne priremi të besojmë se të tjerët i kushtojnë shumë më tepër vëmendje gabimeve tona sesa në të vërtetë. Në realitet, shumica e njerëzve janë aq të përqendruar tek vetja sa rrallë kujtojnë momentet tona të sikletshme.
Megjithatë, truri ynë e interpreton situatën sikur të gjithë e kanë vënë re, duke e bërë kujtimin edhe më intensiv emocionalisht.
Si ta ndalojmë këtë cikël?
Edhe pse është një mekanizëm natyral, ka mënyra për ta zbutur këtë prirje të trurit:
Së pari, pranimi. Të kuptosh se çdo njeri përjeton momente sikleti është çlirues. Gabimet janë pjesë normale e ndërveprimit njerëzor.
Së dyti, riformulimi i mendimit. Në vend që ta shohësh situatën si turpëruese, provo ta konsiderosh si një moment njerëzor apo madje qesharak.
Së treti, fokusimi te momentet pozitive. Duke i rikujtuar qëllimisht përvojat e mira, truri fillon gradualisht t’u japë atyre më shumë hapësirë në kujtesë.
Së fundi, kujto se njerëzit harrojnë shumë më shpejt sesa mendon. Ajo që për ty duket një kujtim i madh, për të tjerët mund të ketë qenë thjesht një moment kalimtar.