Një natë e vetme gjumi në laborator mund të tregojë shumë më tepër sesa sa mirë flini. Një sistem i ri i Inteligjencës Artificiale, i zhvilluar nga shkencëtarët e Universitetit të Stanfordit, është në gjendje të vlerësojë rrezikun e mëvonshëm për rreth 130 sëmundje serioze — vite, madje dekada, para se të shfaqen simptomat e para.
Sëmundje si Parkinsoni, demenca, infarkti i zemrës, problemet kardiovaskulare, kanceri i prostatës dhe i gjirit, si dhe rreziku i vdekshmërisë së përgjithshme, mund të parashikohen nga sinjalet e trupit gjatë gjumit.
Studimi është publikuar në revistën prestigjioze Nature Medicine dhe përfaqëson një hap të madh drejt diagnostikimit të hershëm në mjekësi.
Çfarë është SleepFM?
Modeli i ri i AI quhet SleepFM dhe është trajnuar me afro 585,000 orë të dhënash gjumi nga rreth 65,000 persona. Ai u zhvillua nga një ekip i udhëhequr nga Rahul Thapa, shkencëtar i të dhënave biomjekësore në Stanford, me kontributin e James Zou, ekspert i njohur i Inteligjencës Artificiale.
Sipas Zou, sistemi mund të zbulojë rreziqe shëndetësore shumë kohë përpara se pacientët të ndiejnë ndonjë simptomë.
Si “lexon” AI gjumin e njeriut?
Matja e gjumit në laborator quhet polisomnografi. Gjatë saj regjistrohen njëkohësisht:
- valët e trurit (EEG),
- rrahjet e zemrës,
- frymëmarrja,
- tensioni i muskujve,
- lëvizjet e syve dhe të këmbëve.
SleepFM mëson mënyrën se si këto sinjale bashkëveprojnë gjatë një gjumi normal, duke krijuar një lloj “gjuhe biologjike të gjumit”. Më pas, ai kërkon devijime të vogla, shpesh të padukshme për njeriun, por statistikisht domethënëse.
Nga një natë gjumi te parashikimi i sëmundjeve
Pas trajnimit fillestar, modeli u testua për:
- identifikimin e fazave të gjumit,
- diagnostikimin e çrregullimeve,
- dhe më pas për lidhjen e të dhënave të gjumit me historikun shëndetësor deri në 25 vite më vonë.
Nga mbi 1,000 diagnoza të analizuara, SleepFM arriti të parashikojë 130 sëmundje me saktësi të moderuar deri në të lartë.
Rezultatet më mbresëlënëse u panë te:
- demenca,
- Parkinsoni,
- sëmundjet e zemrës,
- infarkti,
- disa forma kanceri,
- dhe rreziku i përgjithshëm i vdekjes.
Çfarë sinjalesh janë më të rëndësishme?
Analiza tregoi se:
- sinjalet e zemrës janë veçanërisht të rëndësishme për parashikimin e sëmundjeve kardiovaskulare;
- sinjalet e trurit lidhen më fort me çrregullimet neurologjike dhe psikologjike;
- por informacioni më i vlefshëm vjen nga kombinimi i tyre.
Një shembull kritik është kur truri duket në gjumë të thellë, ndërsa zemra sillet sikur trupi është zgjuar. Këto “mospërputhje” mund të tregojnë strese të fshehura biologjike ose procese të hershme sëmundjeje.
Sa i besueshëm është modeli?
Ekspertët theksojnë se SleepFM nuk zbulon shkaqet e sëmundjeve, por korrelacione statistikore. Megjithatë, edhe këto korrelacione kanë vlerë të madhe klinike, sidomos për paralajmërimin e hershëm.
Një kufizim i studimit është se shumica e të dhënave vijnë nga laboratorë gjumi në rajone të zhvilluara, ku pacientët zakonisht kanë probleme me gjumin. Popullatat pa qasje të mirë shëndetësore janë ende të nën-përfaqësuara.
AI nuk zëvendëson mjekët – por i ndihmon ata
Studiuesit janë të qartë: vendimet mjekësore mbeten përgjegjësi e mjekëve. AI shërben si mjet analitik dhe sistem paralajmërimi, duke përmbledhur sasi të mëdha të dhënash në modele të kuptueshme.
Në të ardhmen, këto profile gjumi mund të ndihmojnë shkencëtarët të kuptojnë më mirë se cilat procese biologjike fillojnë të dështojnë shumë herët — në tru, zemër apo sistemin imunitar.
Një gjë është e sigurt: gjumi nuk është vetëm pushim — ai mund të jetë pasqyra më e hershme e shëndetit tonë afatgjatë.